حفظ قرآن در خردسالي از نگاه روايات ائمه اطهار ع
254 بازدید
موضوع: علوم تربیتی

بسم الله الرحمن الرحيم 

حفظ قرآن در خردسالي از نگاه روايات ائمه اطهار ع

رضاعندليبي

آموزش از ديدگاه روايات

در روايات،حقوقي براي فرزندان مشخص شده است كه ادا نكردن آن‌ها به وسيله والدين، نافرماني خداوند به شمار مي‌آيد و باعث عاق شدن پدر و مادر مي‌شود (1) و برعكس تربيت صحيح فرزندان موجب آمرزش و پاداش براي والدين مي‌شود. (2)

روايات اهل بيت(ع) حق فرزندان برگردن پدر و مادر را مفصل بيان كرده‌اند؛ ولي ما در اين‌جا تنهابه چند نمونه اشاره مي‌كنيم.

از جمله حقوق فرزندان برعهدهِ پدر و مادر اين است كه نام نيكو برايش برگزينند، نوشتن به ويبياموزند (3) و قرآن را به او آموزش دهند.(4)

سن آموزش

ائمه اطهار (ع)براي آموزش -به طور كلي- محدودهِ سني خاصي را مشخص و براي آموزش هر يك از اصولدين، نماز و... سن دقيقي را بيان كرده‌اند.

الف) سن آموزشبه طور كلي (آموزش عمومي)

پيشوايان معصوم(ع) مراحل رشد فرزند را به سه دورهِ هفت ساله تقسيم مي‌كنند؛ فرزند در هريك از ايندوره‌ها ويژگي خاص و نياز معيني دارد و درنتيجه روش تربيتي ويژه‌اي را طلب مي‌كند.به اين روايت زيبا كه مي‌تواند يكي از اصول روان‌شناختي باشد توجه كنيد: رسول‌اكرم (ص) مي‌فرمايد: فرزند، هفت سال مولا‌ و هفت سال بنده [يا خدمتكار] و هفت سالوزير است.» (5)

اين روايت هفت سالهِ اول را دورهِ حكمراني بازي و تفريح كودك و هفت ساله دوم را دورهِ اطاعت‌پذيري فرزند و دورهِ سوم را دورهِ وزارت و مشورت‌پذيري وي دانسته است.

ب)سن آموزش اصولدين

امام جعفر صادق(ع) مي‌فرمايد: «چون پسر سه‌ساله شد به او بگوييد: هفت مرتبه بگو «لا‌ اله الاالله»و چون سه سال و هفت ماه و بيست و يك روز از عمرش گذشت به او بگوييد: هفت مرتبه بگو«محمد رسول‌الله» و وقتي چهار سال او تمام شد به وي بگوييد: هفت مرتبه بگو «صل‌الله علي‌محمد و آله». (6)

اين روايت برايآموزش اصل توحيد، نبوت و امامت سن معيني را بيان كرده است.

ج) سن آموزشن ماز

روايات در اين بخش به دو دسته تقسيم مي‌شوند:

1. روايت‌هايي كه به ما توصيه مي‌كنند پيش از هفت سالگي شكل ظاهري نماز را به فرزندانمان آموزش دهيم. (7)

2. روايت‌هايي كه سفارش مي‌كنند از هفت سالگي فرزندانمان را به خواندن نماز تشويق كنيم. حضرت رسول اعظم (ص) مي‌فرمايد: «فرزندانتان را در هفت سالگي به خواندن نماز دستوردهيد.» (8)

د) سن آموزش قرآن

در اين‌جا بايددو موضوع را بررسي كنيم:

1. منظور ازآموزش قرآن ممكن است آموزش روخواني و يا آموزش حفظ آن باشد؛ ولي با توجه به اين‌كه زمان ائمه اطهار (ع)، آموزش حفظ قرآن مرسوم بوده و از برخي روايات نيز همين مطلب استفاده مي‌شود، احتمال دوم قوي‌تر به نظر مي‌رسد.

2. روايات، سن خاصي را براي آموزش قرآن مشخص نكرده‌اند؛ بنابراين بايد سن آموزش قرآن را نيز همان سن آموزش به طور كلي -هفت ساله دوم (14-7- ) بدانيم.

­آموزشكودكان از نظر روان‌شناسي و تربيت اسلا‌مي (9)

مطالب اين بخش را نكته وار و مختصر بيان مي‌كنيم.

1. دين مبين اسلا‌م از ابتداي انعقاد نطفه تا هنگام مرگ، دستورات تربيتي ويژه‌اي دارد و تربيترا به محدودهِ زماني معيني منحصر نكرده است، حتي قرائت قرآن در دوران بارداري و پساز تولد را در روحيه كودك مؤثر مي‌داند؛ البته بهتر است تربيت به معناي خاص آن وآموزش مفاهيم ساده‌ديني مثل لا‌اله الا‌الله از دوسالگي آغاز شود.

2. از آن‌جا كه هفت‌سالهِ اول دورهِ سيادت و حكمراني فرزنداست، بايد فرزند ضمن كنترل غيرمستقيم،‌ آزاد باشد؛ بنابراين در آموزش و تربيتفرزند اين عوامل مي‌تواند مؤثر باشد:

الف) دورهِ سيادت (7 ساله اول) به هيچ وجه با اجبار و تحميل همگوني ندارد. پس با اجبار نمي‌توانبه نتيجه‌اي رسيد.

ب) تأثير زمان ومكان: در آموزش و تربيت كودك بايد بهترين زمان‌ها -زمان خوشحالي و شادابي، نه خوابآلودگي و خستگي- و بهترين مكان‌ها- تفريحگاه‌ها، محيط بازي‌ و همراه بودن با هم سن و سال‌ها و...- را انتخاب كرد.

ج) روش الگويي:يكي از مؤثرترين روش‌ها، انجام كار خوب به وسيله والدين است، تا كودك با مشاهده آنكار و تقليدكردن -هرچند به طور ناقص- با آموزه‌هاي ديني آشنا شود. والدين بايد در صورت تقليد كودك، وي را مورد تشويق قرار دهند؛ مثلا‌ًاو را نوازش كنند و... .

د) تداعي معاني:بايد مفاهيم ديني را با خاطره‌اي خوش همراه كنيد تا كودك با يادآوري آن خاطره بهياد آن مفهوم تربيتي بيفتد.

هـ) روش‌هاي غيرمستقيم: بايد از قصه وداستان، شعر، فيلم، كارتون، نمايش و... كمك بگيريد؛ چرا كه كودك با اين روش به راحتي آموزه‌هاي ديني را فرا مي‌گيرد.

3. تعادل و ميانه‌روي و پرهيز از افراط و تفريط:

افراط در آموزش و اجبار كودك به يادگيري و كم‌رنگ شدن بازي و تفريح كودك، ضربه‌اي عميق بر روحيهاو وارد مي‌كند. آيت‌ا... العظمي بهجت در ديدار با حافظ 5 سالهِ قرآن كريم سيدمحمد حسين طباطبايي (علم‌الهدي) به شدت تأكيد مي‌كردند كه «مسافرت زياد برويد وتفريح و بازي بچه را فراموش نكنيد.» (10)

بنابراين دردورهِ هفت ساله اول كه دورهِ بازي و تفريح است، ‌بايد آموزش و تربيت در قالب بازي و تفريح صورت گيرد تا در حق كودك ستم نشود؛ البته زياده‌روي در بازي، محبت و...نيز ضررهاي جبران ناپذيري را در روحيهِ كودك موجب مي‌شود.

نتيجه

بنا بر روايات،سن آموزش به طور كلي هفت‌ساله دوم زندگي است، به جز آموزش كلمهِ توحيد و رسالت كه قبل از هفت‌سالگي سفارش شده است؛ بنابراين وادار كردن كودك زير هفت سال به حفظقرآن يا خواندن نماز سفارش نشده است.

كتاب‌هايي جهت مراجعه

محمدعلي چناراني،رفتار امامان شيعه با كودكان و نوجوانان، نشر جليل

دكتر غلا‌معليافروز، روان‌شناسي و تربيت كودكان، انتشارات انجمن اوليا و مربيان

پي‌نوشت‌ها

1. شيخ حرعاملي، وسائل‌الشيعه، ج15، ص123، انتشارات داراحياء التراث العربي (بيروت)

2. علا‌مه مجلسي، بحارالا‌نوار، ج11، ص95 ، ح44

3. شيخ رضي‌الدين طبرسي، مكارم الا‌خلا‌ق، ص253، انتشارات دارالكتب الا‌سلا‌ميه

4. علا‌ءالدين هندي، كنزالعمال، ج16، ص417، انتشارات مؤسسه الرساله (بيروت)

5. طبرسي، همان،‌ص255و علا‌ء الدين هندي، همان، ص442

6. طبرسي،همان، ص254 و علا‌مه مجلسي، حليه` المتقين، ص93، چاپ ششم، انتشارات كتابفروشي اسلا‌ميه

7. همان

8. علا‌ءالدين هندي، همان، ص439

9. تمام نكات روان‌شناسي برگرفته از: غلا‌معلي افروز، روان‌شناسي و تربيت كودكان و نوجوانان و مرتضي مطهري، تعليم و تربيت در اسلا‌م، انتشاراتصدرا، چاپ چهاردهم