حفظ قران در خردسالي از نگاه ائمه اطهار ع
43 بازدید
محل نشر: نشریه پرتو سخن شماره346
نقش: نویسنده
سال نشر: 85
وضعیت چاپ : چاپ شده
نحوه تهیه : فردی
زبان : فارسی
بسم الله الرحمن الرحيم حفظ قرآن در خردسالي از نگاه روايات ائمه اطهار ع رضا عندليبي آموزش از ديدگاه روايات در روايت، حقوقي براي فرزندان مشخص شده است كه ادا نكردن آن‌ها به وسيله والدين، نافرماني خداوند به شمار مي‌آيد و باعث عاق شدن پدر و مادر مي‌شود (1) و برعكس تربيت صحيح فرزندان موجب آمرزش و پاداش براي والدين مي‌شود. (2) روايات اهل بيت (ع) حق فرزندان برگردن پدر و مادر را مفصل بيان كرده‌اند؛ ولي ما در اين‌جا تنها به چند نمونه اشاره مي‌كنيم. از جمله حقوق فرزندان برعهدهِ پدر و مادر اين است كه نام نيكو برايش برگزينند، نوشتن به وي بياموزند (3) و قرآن را به او آموزش دهند.(4) سن آموزش ائمه اطهار (ع) براي آموزش -به طور كلي- محدودهِ سني خاصي را مشخص و براي آموزش هر يك از اصول دين، نماز و... سن دقيقي را بيان كرده‌اند. الف) سن آموزش به طور كلي (آموزش عمومي) پيشوايان معصوم (ع) مراحل رشد فرزند را به سه دورهِ هفت ساله تقسيم مي‌كنند؛ فرزند در هريك از اين دوره‌ها ويژگي خاص و نياز معيني دارد و درنتيجه روشتربيتي ويژه‌اي را طلب مي‌كند. به اين روايت زيبا كه مي‌تواند يكي از اصول روان‌شناختي باشد توجه كنيد: رسول‌ اكرم (ص) مي‌فرمايد: فرزند، هفت سال مولا‌ و هفت سال بنده [يا خدمتكار] و هفت سال وزير است.» (5) اين روايت هفت سالهِ اول را دورهِ حكمراني بازي و تفريح كودك و هفت ساله دوم را دورهِ اطاعت‌پذيري فرزند و دورهِ سوم را دورهِ وزارت و مشورت‌پذيري وي دانسته است. ب)سن آموزش اصول دين امام جعفر صادق (ع) مي‌فرمايد: «چون پسر سه‌ساله شد به او بگوييد: هفت مرتبه بگو «لا‌ اله الاا...» و چون سه سال و هفت ماه و بيست و يك روز از عمرش گذشت به او بگوييد: هفت مرتبه بگو «محمد رسول‌ا...» و وقتي چهار سال او تمام شد به وي بگوييد: هفت مرتبه بگو «صل‌ا... علي‌محمد و آله». (6) اين روايت براي آموزش اصل توحيد، نوبت و امامت سن معيني را بيان كرده است. ج) سن آموزش نماز روايات در اين بخش به دو دسته تقسيم مي‌شوند: 1. روايت‌هايي كه به ما توصيه مي‌كنند پيش از هفت سالگي شكل ظاهري نماز را به فرزندانمان آموزش دهيم. (7) 2. روايت‌هايي كه سفارش مي‌كنند از هفت سالگي فرزندانمان را به خواندن نماز تشويق كنيم. حضرت رسول اعظم (ص) مي‌فرمايد: «فرزندانتان را در هفت سالگي به خواندن نماز دستور دهيد.» (8) د) سن آموزش قرآن در اين‌جا بايد دو موضوع را بررسي كنيم: 1. منظور از آموزش قرآن ممكن است آموزش روخواني و يا آموزش حفظ آن باشد؛ ولي با توجه به اين‌كه زمان ائمه اطهار (ع)، آموزش حفظ قرآن مرسوم بوده و از برخي روايات نيز همين مطلب استفاده مي‌شود، احتمال دوم قوي‌تر به نظر مي‌رسد. 2. روايات، سن خاصي را براي آموزش قرآن مشخص نكرده‌اند؛ بنابراين بايد سن آموزش قرآن را نيز همان سن آموزش به طور كلي -هفت ساله دوم (14-7- ) بدانيم. ¬آموزش كودكان از نظر روان‌شناسي و تربيت اسلا‌مي (9) مطالب اين بخش را نكته وار و مختصر بيان مي‌كنيم. 1. دين مبين اسلا‌م از ابتداي انعقاد نطفه تا هنگام مرگ، دستورات تربيتي ويژه‌اي دارد و تربيت را به محدودهِ زماني معيني منحصر نكرده است، حتي قرائت قرآن در دوران بارداري و پس از تولد را در روحيه كودك مؤثر مي‌داند؛ البته بهتر است تربيت به معناي خاص آن و آموزش مفاهيم ساده‌ديني مثل لا‌اله الا‌الله از دو سالگي آغاز شود. 2. از آن‌جا كه هفت‌سالهِ اول دورهِ سيادت و حكمراني فرزند است، بايد فرزند ضمن كنترل غيرمستقيم،‌ آزاد باشد؛ بنابراين در آموزش و تربيت فرزند اين عوامل مي‌تواند مؤثر باشد: الف) دورهِ سيادت (7 ساله اول) به هيچ وجه با اجبار و تحميل همگوني ندارد. پس با اجبار نمي‌توان به نتيجه‌اي رسيد. ب) تأثير زمان و مكان: در آموزش و تربيت كودك بايد بهترين زمان‌ها -زمان خوشحالي و شادابي، نه خواب آلودگي و خستگي- و بهترين مكان‌ها- تفريحگاه‌ها، محيط بازي‌ و همراه بودن با همسن و سال‌ها و...- را انتخاب كرد. ج) روش الگويي: يكي از مؤثرترين روش‌ها، انجام كار خوب به وسيله والدين است،تا كودك با مشاهده آن كار و تقليدكردن -هرچند به طور ناقص- با آموزه‌هاي ديني آشنا شود. والدين بايد در صورت تقليد كودك، وي را مورد تشويق قرار دهند؛ مثلا‌ً او را نوازش كنند و... . د) تداعي معاني: بايد مفاهيم ديني را با خاطره‌اي خوش همراه كنيد تا كودك با يادآوري آن خاطره به ياد آن مفهوم تربيتي بيفتد. هـ) روش‌هاي غير مستقيم: بايد از قصه وداستان، شعر، فيلم، كارتون، نمايش و... كمك بگيريد؛ چرا كه كودك با اين روش به راحتي آموزه‌هاي ديني را فرا مي‌گيرد. 3. تعادل و ميانه‌روي و پرهيز از افراط و تفريط: افراط در آموزش و اجبار كودك به يادگيري و كم‌رنگ شدن بازي و تفريح كودك، ضربه‌اي عميق بر روحيه او وارد مي‌كند. آيت‌ا... العظمي بهجت در ديدار با حافظ 5 سالهِ قرآن كريم سيد محمد حسين طباطبايي (علم‌الهدي) به شدت تأكيد مي‌كردند كه «مسافرت زياد برويد و تفريح و بازي بچه را فراموش نكنيد.» (10) بنابراين در دورهِ هفت ساله اول كه دورهِ بازي و تفريح است، ‌بايد آموزش و تربيت در قالب بازي و تفريح صورت گيرد تا در حق كودك ستم نشود؛ البته زياده‌روي در بازي، محبت و... نيز ضررهاي جبران ناپذيري را در روحيهِ كودك موجب مي‌شود. نتيجه بنا بر روايات، سن آموزش به طور كلي هفت‌ساله دوم زندگي است، به جز آموزش كلمهِ توحيد و رسالت كه قبل از هفت‌سالگي سفارش شده است؛ بنابراين وادار كردن كودك زير هفت سال به حفظ قرآن يا خواندن نماز سفارش نشده است. كتاب‌هايي جهت مراجعه محمدعلي چناراني، رفتار امامان شيعه با كودكان و نوجوانان، نشر جليل دكتر غلا‌معلي افروز، روان‌شناسي و تربيت كودكان، انتشارات انجمن اوليا و مربيان پي‌نوشت‌ها 1. شيخ حر عاملي، وسائل‌الشيعه، ج15، ص123، انتشارات داراحياء التراث العربي (بيروت) 2.علا‌مه مجلسي، بحارالا‌نوار، ج11، ص95 ، ح44 3. شيخ رضي‌الدين طبرسي، مكارم الا‌خلا‌ق، ص253، انتشارات دارالكتب الا‌سلا‌ميه 4. علا‌ءالدين هندي، كنزالعمال، ج16، ص417، انتشارات مؤسسه الرساله (بيروت) 5. طبرسي، همان،‌ص255 و علا‌ء الدين هندي، همان، ص442 6.طبرسي، همان، ص254 و علا‌مه مجلسي، حليه` المتقين، ص93، چاپ ششم، انتشارات كتابفروشي اسلا‌ميه 7. همان 8. علا‌ءالدين هندي، همان، ص439 9. تمام نكات روان‌شناسي برگرفته از: غلا‌معلي افروز، روان‌شناسي و تربيت كودكان و نوجوانان و مرتضي مطهري، تعليم و تربيت در اسلا‌م، انتشارات صدرا، چاپ چهاردهم